Dlaczego sama egzegeza nie wystarczy w przygotowaniu kazania
Jak widzieliśmy wcześniej, głoszenie ekspozycyjne, które zatrzymuje się wyłącznie na etapie egzegezy, wcześniej czy później staje się zbyt suche albo zbyt płaskie. Może być poprawne, ale chłodne. Może być szczegółowe, ale mało życiodajne. Może być też moralizatorskie — pełne nakazów, lecz pozbawione mocy ewangelii.
Dlatego potrzebny jest kolejny etap przygotowania kazania: refleksja teologiczna.
Bez niej kaznodzieja nie jest jeszcze gotowy do głoszenia.
Refleksja teologiczna to nie dodatek dla zaawansowanych. To nie luksus dla akademików ani ozdobnik dla ambitnych kaznodziejów. To konieczny krok, jeśli chcemy wiernie głosić Słowo Boże jako chrześcijańskie Pismo — jako jedno świadectwo o Bożym planie odkupienia, którego centrum stanowi Jezus Chrystus.
Czym jest refleksja teologiczna?
Najprościej mówiąc, refleksja teologiczna to staranna, modlitewna dyscyplina rozważania tekstu biblijnego w świetle całej Biblii, a szczególnie w świetle Bożego dzieła zbawienia w Jezusie Chrystusie.
To zadawanie pytań takich jak:
Jak ten fragment wpisuje się w całość Pisma?
Jak odnosi się do Bożego planu odkupienia?
W jaki sposób prowadzi do Chrystusa, Jego śmierci, zmartwychwstania i królowania?
Jak ewangelia kształtuje moje zrozumienie tego tekstu?
Nie chodzi tu o „doczepienie” Jezusa do każdego kazania w ostatnich dwóch minutach. Nie chodzi też o to, by porzucić historyczne znaczenie tekstu i od razu przeskoczyć do kilku pobożnych skojarzeń. Refleksja teologiczna nie omija egzegezy. Ona wyrasta z niej i prowadzi dalej.
Czytanie Biblii na wzór Jezusa
Najlepszym nauczycielem refleksji teologicznej jest sam Jezus.
Po zmartwychwstaniu dołącza On do dwóch uczniów idących do Emaus. Rozmawia z nimi i pokazuje, że Mojżesz i Prorocy — czyli całe Pisma — mówią o Nim. Później tego samego dnia czyni coś podobnego wobec pozostałych uczniów: otwiera ich umysły, aby zrozumieli Pisma i zobaczyli, że to, co zostało napisane w Prawie Mojżeszowym, Prorokach i Psalmach, musiało się wypełnić.
To niezwykle ważne. Jezus nie traktuje Biblii jako zbioru odrębnych religijnych tekstów. On pokazuje, że całe Pismo ma spójny kierunek i wspólne centrum.
A centrum tym jest On sam.
Jezus streszcza to przesłanie w słowach: Mesjasz miał cierpieć, trzeciego dnia zmartwychwstać, a w Jego imię miało być głoszone wszystkim narodom upamiętanie dla odpuszczenia grzechów.
To krótkie podsumowanie zawiera w sobie ogromną głębię. Jest tu królestwo. Jest cierpienie Mesjasza. Jest chwała zmartwychwstania. Jest misyjny zasięg obejmujący wszystkie narody. I jest sama istota ewangelii: przebaczenie grzechów w imieniu Jezusa.
Dla Jezusa ewangelia nie była jednym z tematów Biblii. Była jej sercem. To ona spaja całość Pisma.
Czytanie na wzór Pawła
To samo podejście widzimy u apostoła Pawła.
Dzieje Apostolskie mówią, że Paweł przez trzy sabaty rozprawiał z Żydami na podstawie Pism, wywodząc i wykazując, że Chrystus musiał cierpieć i zmartwychwstać. W innych miejscach widzimy go czyniącego coś podobnego wobec Greków, filozofów i ludzi zupełnie nieznających biblijnego świata.
To bardzo ważna lekcja.
Po pierwsze, Paweł nie głosił Chrystusa powierzchownie. Rozumował, argumentował, przekonywał. Jego zwiastowanie było staranne, przemyślane i zakorzenione w tekście.
Po drugie, potrafił to robić w bardzo różnych kontekstach. W synagodze mówił do ludzi znających Pisma. Na ateńskim areopagu przemawiał do ludzi, którzy nie mieli biblijnego słownika. A jednak głosił tę samą ewangelię.
Po trzecie, Paweł pokazuje, że refleksja teologiczna wymaga pracy. Nie ma tu drogi na skróty. Jeśli chcemy wiernie głosić Chrystusa z całego Pisma, potrzebujemy wysiłku, precyzji i cierpliwości.
Czytanie na wzór Spurgeona
Takie podejście odnajdujemy także u wielkich kaznodziejów późniejszych epok. Charles Haddon Spurgeon powiedział kiedyś, że tak jak z każdego miasta i wioski w Anglii prowadzi droga do Londynu, tak z każdego tekstu Pisma prowadzi droga do Chrystusa.
To mocne i piękne stwierdzenie.
Spurgeon ma rację co do pytania, które trzeba stawiać: jak ten tekst prowadzi do Chrystusa? To pytanie jest konieczne. Ale równie ważne jest, jak na nie odpowiemy. Jeśli odpowiemy zbyt szybko, zbyt lekko albo zbyt mechanicznie, możemy wyrządzić tekstowi krzywdę.
Droga do Chrystusa naprawdę biegnie przez całe Pismo. Ale nie zawsze jest prostą kreską narysowaną grubym markerem. Czasem trzeba ją uważnie odczytać.
Niebezpieczeństwo pomijania historyczności
W tym miejscu pojawia się ważne ostrzeżenie.
Refleksja teologiczna nie może oznaczać lekceważenia historii. Jeśli kaznodzieja uzna, że tło historyczne tekstu jest nieistotne i że wystarczy jak najszybciej „przeskoczyć” do Jezusa, zaczyna osłabiać sam fundament chrześcijańskiego głoszenia.
Chrześcijaństwo nie jest religią mitów moralnych. Jest religią historycznego zbawienia. Bóg działał naprawdę, w konkretnym czasie, wobec realnych ludzi, przez rzeczywiste wydarzenia. Jeśli przestaniemy szanować historyczność tekstu, szybko zaczniemy traktować także zmartwychwstanie nie jako fakt, lecz jako duchową metaforę.
To poważne zagrożenie.
Dlatego trzeba postawić uczciwe pytanie: czy można głosić starotestamentowy tekst jako chrześcijański, nie niszcząc jego pierwotnego znaczenia? Czy można prowadzić słuchaczy do Chrystusa bez odhistoryczniania Pisma?
To właśnie jedno z najważniejszych zadań refleksji teologicznej.
Wszystko powinno zaczynać się od modlitwy
Zanim jednak przejdziemy do narzędzi, trzeba podkreślić jedną rzecz: refleksja teologiczna musi zaczynać się od modlitwy.
Łukasz szczególnie mocno pokazuje związek między modlitwą a objawieniem tożsamości Jezusa. Gdy Piotr wyznaje, że Jezus jest Mesjaszem, dzieje się to po modlitwie Jezusa. Gdy Jezus przemienia się na górze, dzieje się to podczas modlitwy. Gdy Symeon i Anna rozpoznają Boże zbawienie, są przedstawieni jako ludzie modlitwy. Nawet przy chrzcie Jezusa niebo otwiera się, gdy On się modli.
To nie jest przypadek.
Łukasz pokazuje, że Bóg objawia Jezusa w kontekście modlitwy. Jeśli więc chcemy ukazać Chrystusa w naszym nauczaniu, nie możemy traktować przygotowania kazania jak czysto technicznego zadania. Potrzebujemy modlitwy, ciszy, zależności od Boga.
Bez tego łatwo będziemy mówić o Chrystusie, ale nie ukazywać Chrystusa.
Użyteczność teologii biblijnej
Pierwszym wielkim narzędziem refleksji teologicznej jest teologia biblijna.
Najprościej ujmując, teologia biblijna śledzi stopniowe rozwijanie się Bożego planu odkupienia w całym Piśmie i pokazuje, jak wszystko prowadzi do Chrystusa. Pomaga spojrzeć na Biblię nie tylko jako na zbiór ksiąg, ale jako na jedną historię zbawienia.
To właśnie teologia biblijna chroni kaznodzieję przed dwiema skrajnościami: czystym intelektualizmem i moralizmem. Dzięki niej widzimy, że tekst nie jest tylko materiałem do analizy ani zbiorem nakazów. Jest częścią większej opowieści o tym, co Bóg uczynił i czyni w Jezusie.
Aby dobrze korzystać z teologii biblijnej, trzeba robić trzy rzeczy.
1. Opanować teologię biblijną
Nie można korzystać z czegoś, czego się nie posiada. Dlatego pierwszym krokiem jest poznanie całej Biblii jako całości.
Najlepszym sposobem jest po prostu regularne, modlitewne czytanie całego Pisma. Trzeba uczyć się linii melodycznej każdej księgi i uczyć się słyszeć, jak poszczególne części współbrzmią ze sobą. Im lepiej znamy całą historię, tym trafniej potrafimy umieścić w niej konkretny fragment.
Pomocne bywają też dobre opracowania, ale nic nie zastąpi długiego obcowania z samą Biblią.
2. Podążać za wskazówkami Nowego Testamentu
Autorzy Nowego Testamentu są pierwszymi wielkimi teologami biblijnymi. Nieustannie cytują Stary Testament, nawiązują do niego, wydobywają jego sens i pokazują jego wypełnienie w Chrystusie.
To ogromna pomoc dla kaznodziei. Jeśli dany tekst jest już powiązany przez Nowy Testament z Chrystusem, mamy mocny punkt wyjścia. Nowy Testament staje się dla nas kopalnią wskazówek interpretacyjnych.
Dobrze widać to choćby w przemowie Pawła w Atenach. W kilku wersetach apostoł przechodzi od stworzenia, przez bałwochwalstwo człowieka, aż do wezwania do upamiętania i zapowiedzi sądu przez zmartwychwstałego Jezusa. W krótkiej formie streszcza wielką historię biblijną.
To pokazuje, że można głosić ewangelię w sposób zakorzeniony w całej Biblii nawet wtedy, gdy słuchacze nie znają jej dobrze.
3. Tworzyć właściwe odniesienia do ewangelii
Nie zawsze jednak Nowy Testament podaje nam gotowy klucz do każdego tekstu. Wtedy trzeba umieć samodzielnie budować właściwe odniesienia do ewangelii.
Pomagają w tym cztery kategorie: wypełnienie proroctw, trajektoria historyczna, motywy i analogie.
Cztery drogi prowadzące do ewangelii
Wypełnienie proroctw
To najbardziej bezpośrednia forma powiązania. Stary Testament zapowiada, a Nowy Testament pokazuje wypełnienie w osobie i dziele Jezusa. Ewangelia Mateusza robi to bardzo często, wprost mówiąc, że coś wydarzyło się „aby się wypełniło”.
To najłatwiejsza do rozpoznania droga. Kiedy tekst zawiera obietnicę mesjańską, a Nowy Testament wskazuje jej spełnienie, kaznodzieja ma wyraźną linię prowadzącą do Chrystusa.
Trajektoria historyczna
Czasem tekst nie jest bezpośrednim proroctwem, ale jest częścią większego ruchu historii odkupienia. Można wtedy zapytać: w którym miejscu tej historii znajduje się nasz fragment?
Stworzenie, upadek, odkupienie i nowe stworzenie tworzą wielką ramę. Jeśli umiemy zobaczyć, gdzie tekst się w niej znajduje, łatwiej dostrzeżemy jego związek z centrum historii, czyli z krzyżem i zmartwychwstaniem.
To trochę jak rysowanie łuku: potrzeba kilku punktów odniesienia, by zobaczyć kierunek. Gdy znajdziemy punkt wcześniejszy i późniejszy, możemy lepiej zrozumieć miejsce badanego fragmentu.
Motywy
Biblia rozwija także wielkie motywy teologiczne, które powracają przez całe Pismo. Do najważniejszych należą między innymi królestwo, przymierze, świątynia, kapłaństwo, ofiara, exodus, niewola i odpoczynek.
Na przykład exodus to nie tylko jedno wydarzenie z historii Izraela. To także powracający wzór: Bóg wyprowadza swój lud z niewoli do miejsca błogosławieństwa. Prorocy mówią o powrocie z wygnania jak o nowym exodusie. Ostatecznie zaś pełnia tego motywu realizuje się w Chrystusie, który przez swoją śmierć i zmartwychwstanie wyzwala swój lud.
Takie motywy potrafią niezwykle ubogacić kazanie, bo pozwalają zobaczyć, że dany tekst należy do wielkiej sieci znaczeń rozpiętej nad całym Pismem.
Analogie
Czwartą drogą są analogie, a czasem wężej rozumiana typologia. Chodzi o to, że Bóg w historii zbawienia nadaje pewnym osobom, wydarzeniom czy instytucjom znaczenie, które znajduje pełnię w Chrystusie.
Dawid może być typem Chrystusa jako króla. Pascha może wskazywać na ofiarę Jezusa. Świątynia może zapowiadać Bożą obecność pośród ludu, która osiąga pełnię w Chrystusie i Jego Kościele.
Trzeba tu wielkiej ostrożności, bo łatwo popaść w przesadę. Nie każdy szczegół jest typem, nie każdy element narracji ma ukryte symboliczne znaczenie. Ale właściwie rozpoznane analogie potrafią głęboko wzbogacić nasze rozumienie tekstu.
Rola teologii systematycznej
Drugim wielkim narzędziem refleksji teologicznej jest teologia systematyczna.
Jeśli teologia biblijna pokazuje rozwój Bożego planu w historii, teologia systematyczna porządkuje całość biblijnego nauczania według tematów i doktryn. Pomaga zobaczyć logiczne związki między prawdami Pisma.
To bardzo przydatne, ale wymaga ostrożności. Nie chodzi o to, by głosić system zamiast tekstu. Biblia nie została nam dana jako gotowy podręcznik systematyki. Dlatego kaznodzieja nie może być nauczycielem systemu bardziej niż nauczycielem Słowa.
Mimo to teologia systematyczna ma trzy ogromne zalety.
1. Chroni czystość nauki
Pomaga utrzymać kaznodzieję w granicach ortodoksji. Kiedy napotykamy trudny tekst, zdrowa doktryna działa jak przewodnik. Nie rozwiązuje za nas wszystkich problemów, ale chroni przed błędami, które wynikałyby z oderwania jednego fragmentu od reszty Biblii.
Na przykład powierzchowna lektura Jakuba 2 mogłaby sugerować sprzeczność z Pawłem. Teologia systematyczna przypomina jednak, że Biblia nie przeczy sama sobie, więc trzeba szukać głębszego zrozumienia, a nie pochopnego konfliktu.
2. Pomaga w niektórych gatunkach literackich
Teologia biblijna szczególnie dobrze działa w narracji, ale niektóre gatunki — jak poezja czy argumentacyjne partie listów — czasem łatwiej powiązać z ewangelią przez kategorie systematyczne.
Psalm pokutny może naturalnie prowadzić do doktryny grzechu, upamiętania i przebaczenia. List Pawła może otwierać bezpośrednie wejście do tematów takich jak łaska, wiara, usprawiedliwienie czy pojednanie.
3. Ułatwia rozmowę z niechrześcijanami
Wielu niechrześcijan nie przychodzi do kościoła z pytaniem o szczegóły tła historycznego drugiej świątyni. Częściej pytają o winę, cierpienie, zło, sens życia, przebaczenie albo nadzieję.
A to są właśnie pytania, na które często najlepiej odpowiadają kategorie teologii systematycznej. Jeśli kaznodzieja potrafi powiązać tekst z szerszą doktryną, pomaga słuchaczom lepiej zrozumieć nie tylko sam fragment, ale też wielkie pytania, z którymi przyszli.
Dodatkowy krok, którego nie wolno pomijać
Refleksja teologiczna jest więc tym etapem przygotowania kazania, który łączy solidną egzegezę z wiernym chrześcijańskim głoszeniem. Dzięki niej tekst nie zostaje zamknięty w przeszłości, ale też nie zostaje wyrwany z historii. Dzięki niej kazanie nie zamienia się ani w suchy wykład, ani w zbiór moralnych porad. Dzięki niej słuchacze widzą nie tylko, co tekst znaczył, ale także jak prowadzi do Chrystusa i Jego ewangelii.
To wymaga pracy. Wymaga modlitwy. Wymaga znajomości całej Biblii. Wymaga cierpliwości wobec tekstu. Wymaga korzystania zarówno z teologii biblijnej, jak i systematycznej.
Ale właśnie ten dodatkowy krok często decyduje o tym, czy kazanie będzie naprawdę chrześcijańskie.
Nie wystarczy bowiem poprawnie wyłożyć tekst. Trzeba jeszcze pokazać, jak ten tekst żyje w wielkiej historii Bożego odkupienia i jak prowadzi nas do Jezusa Chrystusa.
Dopiero wtedy jesteśmy gotowi głosić.
