Chrześcijanin to ktoś, kto idzie za Jezusem Chrystusem. A skoro chrześcijaństwo jest drogą uczniostwa, życie w lokalnym kościele zawsze będzie oznaczało wzajemną pomoc w podążaniu tą drogą. Członkowie kościoła uczą się od siebie dobra, zachęcają się do posłuszeństwa i korygują się wtedy, gdy ktoś zaczyna schodzić na manowce. To nie jest dodatek do życia chrześcijańskiego. To jeden z jego naturalnych elementów.
Właśnie dlatego potrzeba wzajemnego napominania powinna być dla nas czymś zrozumiałym. Bycie chrześcijaninem zaczyna się przecież od uznania, że jesteśmy ludźmi upadłymi. Nie widzimy siebie w pełni jasno. Czasem nie dostrzegamy własnego grzechu, a czasem potrafimy oszukiwać własne sumienie. Dlatego potrzebujemy innych wierzących, którzy pomogą nam rozpoznać moment, w którym przestajemy żyć w sposób godny Ewangelii.
Autor tekstu podaje prosty, ale bardzo wymowny przykład. W rozmowie z innym starszym swojego kościoła usłyszał wzmiankę o podatkach od dochodu z najmu. W jednej chwili zrozumiał, że sam powinien był płacić taki podatek, a tego nie robił. Nie był świadom, że postępuje nieuczciwie, ale to nie zmieniało faktu, że zszedł z drogi uczniostwa. Rozwiązanie było oczywiste: poprawić zeznanie podatkowe i zapłacić to, co należne. Ten brat nie musiał nawet planować „dyscyplinowania” go. A jednak właśnie to się stało. Pomógł mu zobaczyć grzech i wrócić do posłuszeństwa.
To dobrze pokazuje, czym w swojej istocie jest dyscyplina kościelna. Nie chodzi przede wszystkim o formalne procedury ani o surowe środki. Chodzi o wzajemną pomoc w upodabnianiu się do Chrystusa przez korygowanie grzechu. Kościół ma pomagać swoim członkom nie tylko wzrastać, ale też wracać na właściwą drogę, gdy z niej zejdą.
Gdy pojawia się rozdźwięk między wyznaniem a życiem
Najogólniej rzecz ujmując, dyscyplina staje się konieczna wtedy, gdy uczeń Chrystusa grzeszy w taki sposób, że między jego wyznaniem wiary a jego życiem pojawia się wyraźny rozdźwięk. Ktoś, kto nazywa siebie przedstawicielem Jezusa, przestaje Go właściwie reprezentować.
W większości przypadków korekta ma charakter nieformalny i prywatny. Jeden brat albo jedna siostra spokojnie, z miłością, podejmują rozmowę z innym wierzącym. To zwyczajne, codzienne życie kościoła. Nie wszystko musi trafiać przed całe zgromadzenie. Przeciwnie, najczęściej tak nie powinno się dziać.
Zdarzają się jednak sytuacje, w których proces ten przybiera formę formalną i publiczną. Wtedy właśnie zwykle mówi się o „dyscyplinie kościelnej” w ścisłym sensie, czyli o ekskomunice. Dzieje się tak wtedy, gdy czyjeś życie tak dalece i tak trwale zaprzecza wyznaniu wiary, że kościół nie może już dłużej publicznie potwierdzać, iż ma do czynienia z chrześcijaninem. Innymi słowy, przestaje być możliwe potwierdzanie wiarygodności tej osoby jako obywatela Królestwa Chrystusa.
To bardzo ważne: taka perspektywa nie opiera się na prostym katalogu grzechów, które automatycznie „kwalifikują” do dyscypliny. Kluczowe pytanie brzmi raczej: czy kościół może nadal publicznie potwierdzać wiarygodność wyznania wiary tej osoby?
Grzechy oczekiwane i nieoczekiwane
W chrześcijańskim życiu istnieje pewna granica. Z jednej strony są grzechy, które niestety zdarzają się wierzącym. Z drugiej strony są takie formy trwania w grzechu, które każą zapytać, czy ktoś w ogóle należy do Chrystusa.
Nieformalna, prywatna dyscyplina może występować po obu stronach tej granicy. Formalna dyscyplina staje się jednak uzasadniona wtedy, gdy ktoś przechodzi od grzechów, które bywają udziałem chrześcijan, do takiego życia w grzechu, którego po chrześcijaninie już się nie spodziewamy.
Przykład pomaga to uchwycić. Jest różnica między jednorazowym kłamstwem, z którego człowiek się upamiętuje, a życiem zbudowanym na kłamstwie, którego ktoś nie chce porzucić. Jedna osoba może skłamać, potem wyznać swój grzech i odwrócić się od niego. To wciąż poważna sprawa, ale zarazem rodzaj upadku, którego niestety można się po chrześcijaninie spodziewać. Stary człowiek daje o sobie znać, lecz nowy człowiek nie składa broni. Widać walkę.
Inaczej wygląda sytuacja, gdy ktoś buduje całe życie na oszustwie i po konfrontacji nadal trwa przy kłamstwie. Wtedy nie widać już walki między starym a nowym człowiekiem. Widać przede wszystkim starego człowieka. Nie ma śladów przekonującego działania Ducha Świętego, który prowadzi wierzącego do pokuty.
Chrześcijanin, w którym mieszka Duch, może przez jakiś czas upadać, ale zwykle nie potrafi długo spokojnie trwać w świadomym grzechu. Duch czyni taki stan coraz bardziej nieznośnym, aż człowiek w końcu musi przyznać rację Bogu. Formalna dyscyplina staje się potrzebna wtedy, gdy ktoś wydaje się bez większego problemu żyć w znanym sobie grzechu i bardziej niż Jezusa ceni własne pożądania.
Nie tylko pytanie: „jaki to grzech?”
Wszystkie grzechy są złe. Każdy z nich w jakimś sensie rzuca fałszywe światło na Jezusa. Ale nie każdy grzech prowadzi do formalnej dyscypliny. Są takie sytuacje, w których słowa danej osoby tracą wiarygodność. Może ona twierdzić, że się upamiętała, że „już wszystko jest dobrze”, że sprawa nie była aż tak poważna. Jednak życie stoi w zbyt jawnej sprzeczności z deklaracjami.
W takiej sytuacji kościół może dojść do wniosku, że nie jest już w stanie dalej publicznie potwierdzać prawdziwości wyznania tej osoby. Dlatego odmawia jej udziału w Wieczerzy Pańskiej i wycofuje swoje potwierdzenie jej chrześcijańskiego obywatelstwa. Obrazowo mówiąc: odbiera paszport Królestwa.
To spojrzenie daje dużą duszpasterską wrażliwość. Zamiast mechanicznie stosować listę przewinień, kościół pyta, czy wciąż istnieją wiarygodne dowody pokuty i nowego życia. Pismo Święte określa, co jest grzechem. Ale duszpasterska mądrość jest potrzebna, by ocenić, jak należy na dany grzech odpowiedzieć.
Dwóch ludzi może popełnić ten sam czyn, a jednak ich sytuacje nie muszą być identyczne. Księgowy świadomie oszukujący na podatkach ponosi większą odpowiedzialność niż ktoś, kto grzeszy z ignorancji. Para żyjąca w niemoralności seksualnej i konfrontowana po raz piąty znajduje się w innej sytuacji niż para, którą napomniano pierwszy raz. Nowo nawróceni często potrzebują więcej cierpliwości niż dojrzali wierzący, od których słusznie oczekuje się większej odpowiedzialności.
To nie jest arbitralna subiektywność. To uznanie faktu, że chrześcijanie żyją w napięciu między „już” a „jeszcze nie”. Są usprawiedliwieni, ale jeszcze nie doskonali. Dlatego przy ocenie sprawy nie można posługiwać się jedynie pytaniem: „jak ciężki był ten grzech?” Trzeba raczej patrzeć na dwie strony wagi: z jednej strony grzech, z drugiej dowody upamiętania. I to nie tylko w odniesieniu do jednego incydentu, lecz do całej postawy życia.
Jak kościół powinien rozeznawać takie sprawy?
Jezus w 18 rozdziale Ewangelii Mateusza przypomina, że sprawy należy rozstrzygać starannie, opierając się na świadkach. To echo zasady z Księgi Powtórzonego Prawa. Kościół nie ma działać impulsywnie ani pochopnie. Ma rozważać dowody, brać pod uwagę okoliczności, słuchać wszystkich stron. Chrześcijanie mają działać powoli, sprawiedliwie i łaskawie.
Pytanie, które powinni postawić świadkowie, a potem cały kościół, jest zasadniczo proste: czy ta osoba uporczywie odmawia upamiętania, tak że jej wyznanie wiary staje się niewiarygodne? Czy trzyma się grzechu tak mocno, że zaczyna on przeważać nad wszystkimi oznakami nowego życia?
W praktyce trzeba przy tym uwzględnić wiele czynników. Jak długo ktoś jest chrześcijaninem? Jak był nauczany? Czy przyznaje, że zrobił źle? Czy jest zasmucony grzechem, czy tylko zirytowany konsekwencjami? Czy wyznał winę sam, czy trzeba było wszystko z niego wydobywać? Czy wydaje się szczery, czy raczej coś ukrywa? Czy to pojedynczy upadek, czy utrwalony styl życia? Czy przyjmuje napomnienie, czy odrzuca pomoc? Czy staje razem z kościołem przeciw własnemu grzechowi, czy raczej staje w obronie siebie? Czy jego historia życia i zranienia pomagają zrozumieć, dlaczego ten grzech był dla niego szczególnie prawdopodobny?
Żaden z tych elementów nie decyduje automatycznie o wyniku sprawy. Ale wszystkie razem pomagają odpowiedzieć na pytanie, czy kościół wciąż może traktować daną osobę jako wiarygodnego wyznawcę Chrystusa.
Grzech widoczny, poważny i bez upamiętania
Można też wskazać pewne minimalne kryterium formalnej dyscypliny. Powinna ona dotyczyć grzechów, które są widoczne, poważne i bez upamiętania.
Po pierwsze, grzech musi być widoczny. Kościół nie ma dostępu do serca w taki sposób, w jaki dostęp ma Bóg. Nie może karać ludzi za domysły, przypuszczenia czy podejrzenia dotyczące pychy albo chciwości. Musi chodzić o coś, co da się zobaczyć lub usłyszeć.
Po drugie, grzech musi być poważny. Nie każdy grzech powinien prowadzić do formalnej interwencji całego kościoła. W życiu wspólnoty musi być miejsce na cierpliwość, na przebaczenie i na zakrywanie wielu win w miłości. Bóg nie stosuje wobec nas najwyższego wymiaru karcenia przy każdym upadku i kościół również nie powinien.
Po trzecie, grzech musi pozostawać bez upamiętania. Jeśli ktoś skonfrontowany ze Słowem Bożym nie chce porzucić grzechu, pokazuje tym samym, że bardziej trzyma się grzechu niż Chrystusa.
Zwykle dopiero połączenie tych trzech elementów uzasadnia ekskomunikę.
Jezus i Paweł: dwa różne schematy?
W tym miejscu pojawia się ważne pytanie. Dlaczego podejście Jezusa z 18 rozdziału Ewangelii Mateusza wydaje się inne niż podejście Pawła z 5 rozdziału 1 Listu do Koryntian? Jezus mówi o stopniowym procesie: rozmowa w cztery oczy, potem świadkowie, potem kościół. Paweł natomiast wzywa Koryntian, by natychmiast usunęli człowieka żyjącego z żoną swego ojca.
Na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać, że chodzi po prostu o dwa różne poziomy ciężaru grzechu: lżejsze grzechy według modelu Jezusa, cięższe według modelu Pawła. Ale to wyjaśnienie nie jest wystarczające. Problem nie polega bowiem wyłącznie na stopniu skandaliczności czynu.
Paweł nie buduje swojej argumentacji jedynie wokół szoku moralnego. W 1 Liście do Koryntian pokazuje raczej dwie kategorie ludzi: tych, których charakteryzuje upamiętanie, i tych, których charakteryzuje jego brak. Do kościoła należą ci pierwsi. Ci drudzy nie odziedziczą Królestwa Bożego.
To ważne, bo apostoł nie mówi tylko o pojedynczych uczynkach, ale o ludziach, których życie opisują takie określenia jak rozpustnicy, chciwcy, bałwochwalcy, oszczercy czy pijacy. Chodzi o utrwaloną charakterystykę, nie jedynie o incydent. Dlatego człowiek z 1 Kor 5 ma zostać usunięty: jego życie zdradza brak upamiętania.
W tym sensie Paweł zaczyna tam, gdzie Jezus kończy. W Ewangelii Mateusza trzeba dopiero ustalić, czy dana osoba trwa w braku pokuty. W 1 Liście do Koryntian Paweł wychodzi z założenia, że ten brak jest już jawny i powszechnie znany. Cały kościół wie, co się dzieje. Sprawa została już niejako ujawniona i potwierdzona.
Dlatego kościoły nie powinny po prostu dzielić spraw na „zwykłe” według Mateusza 18 i „ciężkie” według 1 Kor 5. W każdej sytuacji trzeba patrzeć zarówno na grzech, jak i na dowody upamiętania. Nawet w bardzo poważnych przypadkach pytanie pozostaje to samo: czy kościół ma podstawy, by nadal uznawać wyznanie tej osoby za wiarygodne?
Gdy szybkie przeprosiny nie wystarczają
Są jednak takie grzechy, które z samej swojej natury podważają wiarygodność natychmiastowych deklaracji skruchy. Dotyczy to szczególnie czynów długo planowanych, prowadzonych w tajemnicy, głęboko odrażających lub zagrażających innym. W takich przypadkach nie chodzi o to, że przebaczenie jest niemożliwe albo że człowiek na pewno nie może się upamiętać. Chodzi raczej o to, że kościół nie może od razu odpowiedzialnie uwierzyć słowom o pokucie. Potrzeba czasu i owoców.
Autor wspomina przypadek młodego człowieka zaangażowanego przez długi czas w haniebną działalność przestępczą, podczas gdy jednocześnie służył w kościele. Gdy sprawa wyszła na jaw, kościół szybko usunął go z członkostwa. Mężczyzna płakał i twierdził, że żałuje, ale zgromadzenie nie mogło po prostu przyjąć tych słów bez dalszego rozeznania. I słusznie. Zagrożone było dobro innych ludzi, dobro kościoła i świadectwo Chrystusa.
W takich sytuacjach ekskomunika może nastąpić najpierw, a dopiero potem kościół sprawdza, czy upamiętanie rzeczywiście jest prawdziwe.
Trzy możliwe wnioski
Zestawiając nauczanie Jezusa z Mateusza 18 i Pawła z 1 Koryntian 5, można powiedzieć, że kościół, zanim podejmie działanie, powinien dojść do jednego z trzech wniosków.
Pierwszy: nie należy stosować formalnej dyscypliny, jeśli kościół ma przekonanie, że dana osoba rzeczywiście się upamiętała.
Drugi: należy zastosować ekskomunikę, jeśli życie tej osoby jest naznaczone trwałym brakiem upamiętania.
Trzeci: należy zastosować ekskomunikę także wtedy, gdy grzech jest tak przemyślany, tak odrażający i tak silnie związany z podwójnym życiem, że kościół nie jest w stanie od razu uwierzyć deklaracjom skruchy. Wtedy wykluczenie powinno trwać przynajmniej do czasu, aż pojawią się wiarygodne owoce pokuty i odbuduje się zaufanie.
Kościół święty, ale nie naiwny
Czy to wszystko znaczy, że kościół powinien oczekiwać moralnej doskonałości od swoich członków? W pewnym sensie Jezus rzeczywiście stawia przed swoim ludem najwyższy standard. W Kazaniu na Górze mówi o sprawiedliwości przewyższającej sprawiedliwość uczonych w Piśmie i faryzeuszów. Wzywa do doskonałości na wzór Ojca.
A jednak ten sam rozdział zaczyna się od błogosławieństw, które pokazują, jak wyglądają prawdziwi obywatele Królestwa. To ludzie ubodzy w duchu, zasmuconi grzechem, łagodni, łaknący sprawiedliwości, miłosierni, czystego serca, czyniący pokój i gotowi cierpieć dla sprawiedliwości.
To oznacza, że kościół nie powinien być zaskoczony, gdy jego członkowie grzeszą. Powinien jednak bardzo uważnie patrzeć na to, jak reagują na swój grzech. Czy płaczą nad nim? Czy łakną sprawiedliwości? Czy przyjmują napomnienie? Czy chcą wrócić?
Prawdziwi przedstawiciele Jezusa będą z czasem coraz bardziej czyści, ale jednocześnie coraz bardziej ubodzy w duchu. Będą coraz bardziej święci i coraz bardziej świadomi tego, jak bardzo potrzebują łaski.
Dlatego istotą dyscypliny kościelnej nie jest tropienie każdego potknięcia, lecz rozeznawanie, czy w życiu człowieka widać serce skruszone i gotowe do pokuty. Jak trafnie ujął to pewien pastor, pytanie nie brzmi tylko, czy człowiek był kuszony albo nawet czy upadł. Pytanie brzmi: jak odpowie na napomnienie? To właśnie jego reakcja na karcenie ujawnia, gdzie naprawdę jest jego serce.

